Terwijl duizenden regendruppels op het dak van mijn labo crescendo gaan, dobber ik even weg langs de golven van mijn geheugen. Al die regen maakt me soms wel eens mistroostig. Geef mij maar de stralende zon - terwijl de bemanning m'n planken nathoudt om scheuren tegen te gaan - en een licht zeebriesje in de zeilen. Lekker warm. Zoals tijdens het middeleeuws klimaatoptimum in ons noordelijk halfrond.

Al weeg ik m’n woorden best goed af. Want het was vroeger niet altijd aangenaam weer. Zo vernam ik van een oudere schepengeneratie in mijn jeugd dat een aanslepende regenval in onze contreien woedde van het najaar van 1315 tot de zomer van 1317. En al hoor je hen er vaak achter smeken, toch waren de landbouwers toen niet zo gelukkig met die regen. Ze zagen hun oogsten immers de mist ingaan. Geen oogst is geen voedsel. En dat leidt tot hongersnood. De ‘Grote Hongersnood’ van de 14de eeuw.

En alsof dat nog niet volstond, ging nadien ook de temperatuur in sterk dalende lijn. De ‘Kleine IJstijd’ begon aan haar opmars. Met alle gevolgen van dien. 1431: Duitse rivieren vriezen dicht. Winter 1564-1565: Queen Elisabeth I maakt een winterwandeling over de bevroren rivier Thames (Londen).* En het zeeniveau? Dat daalde.

De Bevroren Schelde, J. Molijns, 1565**

Om dan in de 19de eeuw opnieuw te stijgen door de opwarming van de aarde. Metingen wijzen bovendien op een constante wereldwijde stijging van ongeveer 20 centimeter per eeuw. 20 centimeter! Dat is een hoop water als je’t mij vraagt. En volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (VN-klimaatpanel) zijn de temperatuurs- en klimaatsveranderingen volledig jullie verantwoordelijkheid. Ja, u leest het goed. Menselijke activiteiten werken dit alles in de hand.

Opwarming van de aarde. Probeer misschien even stil te staan bij de gevolgen. (Het Agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust beseft immers goed waarom ze dijken en oevers willen optimaliseren.) En bedenk dat het binnen x-aantal jaren toch niet zo fijn vertoeven zal zijn met uw voeten in een laag water van minstens 20 centimeter.

Bronnen:

* http://www.wirtzfeld.be/HetWonderlijkeWeer/wetenswa.htm#De Kleine IJstijd  

** http://mrbfindspamelawriting.blogspot.com/2012/02/weather-is-most-excessive-cold.html

Hadden uitzendkantoren in de middeleeuwse samenleving zo hun hoogdagen? Leefde men misschien in een roes van zalig nietsdoen? Of werkte onze middeleeuwse medemens ‘bij gelegenheid’? (Lees: net voldoende om dagelijks brood op de plank te krijgen.) “Maar wat deden ze dan in al die vrije tijd?”, vraagt u zich misschien af. Er waren immers geen televisie noch gesofistikeerde game consoles ter beschikking.

Meneer, mevrouw. Er bestaat een ganse waslijst aan middeleeuwse jobs. Van ‘ambtenaren’, over religieuze functies en geleerden, tot ambachtslui. Keuze genoeg me dunkt. Ik stel er met een vleugje nostalgie enkele aan u voor.

De ‘pretmeester’ ofte ‘hofnar’ moest het hof entertainen. Uitgedost met een kleurrijk pak met belletjes, kon hij ongestraft de spot drijven met actuele opvattingen of hooggeplaatste personen. – Droomjob zegt u? – Een lachwekkende functie, die toch ook wel serieus genomen werd. Want in 1381 werd de officiële Orde van de Dwazen opgericht.

Misschien iets minder vrolijk klinkt de functie ‘hellebaardier’. Vastgelegd op doek door niemand minder dan Rubens. In mijn tijd gebruikte men de hellebaard, een houw- en stootwapen, enerzijds om te jagen. Anderzijds bewezen deze wapens ook in oorlogen hun nut.

Helemaal negatief geconnoteerd zijn zonder twijfel de professionele criminelen. Ja, ook wij leden onder de streken van plunderaars, inbrekers, zakkenrollers en stropers. In het bijzonder was er de ‘thimblerigger’, iemand die z’n medemens oplichtte met het dopjesspel. Een bekerspel waarbij de oplichter snel omgekeerde bekers beweegt waar een balletje onder zit.

© 'De goochelaar' van Jheronimus Bosch (Bron: Wikipedia)

Naast gekende middeleeuwse beroepen als die van de aalmoezenier, waard, minnezanger, alchemist, schipper, schoenmaker en smid, zijn er uiteraard nog een hoop andere. Neem dus gerust de tijd om hier even rond te neuzen. Ik vond het alvast leerrijk. Sommige Engelse benamingen toverden bovendien een glimlach op m’n planken (zoals de ‘chicken catcher’).

Met het feestprogramma ‘Lier800’ herdenken de Lierenaars dat ze in 1212 de stadsrechten verkregen van Hendrik I van Brabant. 'Lierke Plezierke' kreeg hierdoor officieel de titel van stad en kon genieten van bepaalde middeleeuwse privileges zoals het bouwen van een stadsmuur, het organiseren van een (betalende) markt en het heffen van tol.

Tijdens het openingsfeest op vrijdag 27 april verlaat mosselhengst Jan Korneel het kanaal om een eretochtje te maken doorheen Lier-centrum, richting De Werf. Daar gaat hij terug het water op. Ik zie het al zo voor me. Kleurrijke vlaggen en wimpels. Een juichende mensenmassa die de straten vult en enthousiast begint te applaudisseren wanneer ik voorbijkom. En dan die ultieme tewaterlating. Het zalige gevoel van water dat mijn planken omarmt. Ach. “To those who can dream, there’s no such place as faraway”.

Maar voor de Jan Korneel wordt het, mits een beetje hulp van een dieplader en enkele kranen, binnenkort opnieuw realiteit. vzw Tolerant restaureerde het schip op de CNR-werf te Rupelmonde en bracht het terug in zijn oorspronkelijke vissermanuitvoering. Hoewel ik een pak ouder ben, weet ik wel dat mosselhengsten typische 18de- en 19de-eeuwse platbodemschepen zijn. Ze hebben dus net als ik een grote laadruimte en werden vooral ingezet voor de mossel- en garnalenvangst op de Westerschelde en vanuit de mosselhavens van de Oosterschelde. De mosselen werden er ook mee vervoerd tot diep in het binnenland.

Net zoals vroeger vaart de Jan Korneel terug vanuit Nederland naar de Binnennete in Lier. Wie een portie mosselen wil kopen, moet er dus zeker bij zijn! Meer informatie vindt u hier.

Alles leek z’n normale gangetje te gaan. De collega’s kwamen vanochtend aan in mijn labo en brachten alles in gereedheid voor de werkdag. Vandaag stond o.a. één van mijn bodemplanken op de agenda. Het fragment heeft een lengte van 3m42 en is eigenlijk slechts de helft van de originele bodemplank.

Op het eerste zicht vielen vooral de zestien pengaten op. En een heleboel spijkergaten. Maar een nadere inspectie zorgde al snel voor lichte opschudding. Ik had geen idee waarom de collega’s zo enthousiast reageerden. Ze hadden mijn hout nu toch al vaker gezien? Net als de typische pen- en spijkergaten.

Waren het dan misschien de spijkerpennen? Maar mijn team weet toch dat dit typisch is voor schepen met een platte bodem? Scheepsbouwers gebruikten gespijkerde klemmen om twee planken goed samen te houden. Als de spant dan geplaatst was, konden ze de klemmen verwijderen en de gaatjes ervan opvullen met houten spijkerpennen (zie foto hierboven). Geen wereldnieuws denk ik.

Toch stonden ze daar, met z’n vijven. Over mijn plank gebogen. Gefascineerd te kijken naar…een tekening? Ja, dat was het! Een ellipsvormige figuur siert namelijk mijn plank. Duidelijk geen toevallig bewerkingsspoor van een bijl of een zaag. Neen. Dit is een bewuste tekening. Wellicht aangebracht door de scheepsbouwer. Misschien wou hij wel uitleggen aan zijn hulpje hoe de bodem van een kogge gebouwd moest worden?

Dergelijke markeringen heten ‘graffito’ (< het Italiaanse ‘graffiti’) en komen uiteraard ook bij andere scheepswrakken voor. Zo vond men op een plank van een van de Yenikapı-schepen (Istanbul) drie tekens. EER. Collega Lore, die ter plaatse ging, kwam te weten dat deze graffito aangebracht zouden zijn om 'een behouden reis' te verzekeren.

We zullen misschien nooit 100% zeker weten wat de graffito op mijn planken precies betekent. Of wie ze aangebracht heeft. Maar ik ben wel in m’n nopjes. Want nu heb ik toch weer een tastbare link met m’n verleden.

Daar heb ik nu eerlijk gezegd – en gelukkig maar – niet echt last van. Mijn persoonlijke fobie focust zich meer rond het getal tien en de veelvouden* ervan. Klinkt dat belachelijk? Volledig uit de lucht gegrepen? Lees dan toch maar even verder. Misschien begrijpen jullie mijn lichte vorm van ‘dekafobie’ dan toch een beetje.

Het begint allemaal op 14 april 1912 rond 23u40*. Deze maand precies 100* jaar geleden. Een beloftevol luxeschip, dat vertrok op 10* april in Southampton, komt die bewuste nacht in aanvaring met een ijsberg van bijna 300.000* ton. De gevolgen zijn desastreus. Zowel voor de opvarenden als het schip zelf.

De boeg en reling van de Titanic. © Emory Kristof/National Geographic

Arme Titanic. Alsof de beschadigingen aan haar romp nog niet volstonden, brak ze nadien ook nog eens doormidden. Rond 02u20* begon ze aan haar laatste tocht. Richting de bodem van de oceaan…Het dodentol lag hoog: ongeveer 1500* passagiers en bemanningsleden lieten het leven. Waarvan bovendien 20* personen de Belgische nationaliteit hadden. Toeval?

Exact 50* jaar geleden kwam er nog meer aan het licht. Mijn zusterschip-en-collega-scheepswrak de Bremerkogge werd ontdekt op 8 oktober 1962. In datzelfde jaar werden ook de Skuldelevschepen opgegraven. Later is gebleken dat deze vijf Deense Vikingschepen rond 1070* bewust (!) tot zinken gebracht werden om de baai te blokkeren en zo Roskilde te beschermen tegen aanvallen vanuit de zee. Dubbel toeval? Neen. Die tientallen wijzen iets te vaak in de richting van de ondergang of het wrak van een schip me dunkt.

Skuldelev II (Bron: Wikipedia)

Wellicht denken jullie nu dat ik overdrijf. Dat ik er niets achter moet zoeken. Dat het toch allemaal een ‘ver-van-mijn-bed-show’ is. Wel, dan zal ik jullie nog eens iets vertellen. Want in 2002 ontdekte men een fragment van een tweede kogge, slechts op een luttele 50* meter van mijn eigen vindplaats.

Zij die niet zo sterk zijn in hoofdrekenen geef ik graag een duwtje in de rug.
2002, dat is namelijk op de kop 10* jaar geleden.

Whisky, bier, wijn en likeur. Jullie vast niet geheel onbekend. Logisch ook. Deze dranken zijn zodanig alomtegenwoordig dat geen kat er nog van opkijkt. Maar bestel de volgende keer eens een ‘oorlam’. Gegarandeerd dat de barman zich er vragen bij stelt.

Ook bij het merendeel van mijn collega’s zorgde de term twee weken geleden voor de nodige hilariteit. Gelukkig wist Tom er het fijne van: ‘het oorlam is een jeneverborrel, die op geregelde tijdstippen aan boord van een schip werd gedronken door de manschappen’. Meer zelfs. Met het oorlam, kreeg de bemanning in veel gevallen al een deel van hun loon uitbetaald.

Jammer voor mij, maar alles begint eigenlijk pas in het midden van de 17de eeuw. Kaap de Goede Hoop was toen een populaire tussenstop voor Nederlandse matrozen, die vanuit Indië op terugweg waren naar huis. De lokale Maleise dwangarbeiders noemden hen ‘orang lama datang’ (later verkort tot ‘oorlam’). ‘Mens die lang geleden aangekomen is’ of kortweg ‘oudgast’.*

Aan de Kaap konden de ‘oudgasten’ zich nog eens flink uitleven vooraleer ze thuis voet aan wal zetten. Dronkenschap was dan ook schering en inslag. En hun favoriete drankje? Een ‘oorlam’ uiteraard!

Praktisch:

Nacht van de Geschiedenis: Het 'oorlam' en de ijslandvaarders
• Wie: Marcel Maes, erebestuurder van Bekaert, vertelt alles over de rol van het 'oorlam' (een typisch zeevaardersdrankje) in het ruige leven van de ijslandvaarders.
• Waar: Bibliotheek Zwevegem : zaal De Wieke, Bekaertstraat 13, 8550 Zwevegem
• Wanneer: dinsdag 20/03/12 van 20:00 tot 22:00

*Bron: (M. Philippa e.a. (2003-2009), Etymologisch Woordenboek van het Nederlands)

Voor de goede bewaring van een vondst, zouden conservatoren eigenlijk al op de archeologische site zelf aanwezig moeten kunnen zijn. Want ook de manier van opgraven, verpakken en transporteren is conservatiegewijs belangrijk.

Hoewel wij pas dit jaar effectief van start gaan met de conservatiefase in de praktijk, werd er al lang op voorhand nagedacht over het theoretisch kader. Want bewaring van nat hout, dat is toch nog een categorie apart. Ik vertelde jullie al eerder dat mijn conservatrices, in overleg met conservatiespecialisten van het Deens Nationaal Museum, gekozen hebben voor een behandeling waarbij PEG en gecontroleerd drogen gecombineerd zullen worden.

Die keuze is niet zomaar gemaakt. Neen. Er ging een ernstige afweging van voor- en nadelen aan vooraf. Want werken met PEG is niet de enige optie die er bestaat. Andere conservatiemethodes maken bijvoorbeeld gebruik van siliconenolie, eendenverenkeratine – met een niet zo frisse geur – of lactitol.

Ook sucrosebehandelingen zijn vrij populair. Ik denk bijvoorbeeld aan de Poole Logboat. Een vrij goedkope techniek waarbij de houten planken hun natuurlijke kleur behouden. Maar toch - vooral bij grootschalige conservatiebehandelingen zoals de mijne – enkele minpuntjes. Zo is er na droging vaak kans op ‘warping’ ofte houtvervorming.

Buiging. Kromming. Twist. Schotel. Auwtsj. Ik mag er niet aan denken dat mijn planken zo’n verdraaide vormen zouden aannemen. Ik ben met mijn 700 jaar dan ook niet meer zo lenig natuurlijk. Bovendien blijkt het hout, behandeld met sucrose, een walhalla voor schimmels, bacteriën en zelfs insecten en knaagdieren.

Al dat geknabbel, gekriebel en gedoe. Ik hou mijn hout liever intact. En moesten de middelen en de tijd er geweest zijn, liefst nog zo intact als de Nanhai I. Een Chinees scheepswrak dat in zijn geheel (inclusief lading) opgegraven en geborgen werd. Geen demontage. Wel een enorme stalen kooi rond het wrak om het – in slechts twee uur tijd! - uit het water te hijsen. En nadien een prachtig massief zwembad, op maat gebouwd. Waarvan het water dezelfde kwaliteit, temperatuur en omgeving heeft als de zeebodem.

Een paradijs. Voor de Nanhai I, haar onderzoekers en het geïnteresseerde publiek. Want zij zullen in het Marine Silk Road Museum live kunnen zien hoe het onderzoek verderloopt en nieuwe ontdekkingen aan het licht brengt.

Ach. Dat live ontsluiten van een wetenschappelijk onderzoek doe ik eigenlijk ook al sinds 2010.

Bronnen afbeeldingen:

- http://averylittleland.blogspot.com/2010/03/wood-warping-and-distortion.html

- http://treasure.chinese.cn/en/article/2009-12/29/content_97314.htm

Wanneer ik zeg ‘nieuw’, ben ik vanuit geografisch standpunt eigenlijk niet helemaal correct. Ik blijf namelijk in Antwerpen. Hetzij een achttal kilometer noordwaarts van waar ik momenteel onderzocht wordt. Op een boogscheut hiervandaan, maar een compleet ander district. Niet langer Borgerhout met het vertrouwde Waterbouwkundig Laboratorium.

Al in 1214 wordt Borgerhout voor het eerst vermeld als ‘Borgerholt’. En hoewel ruim een eeuw vóór mijn tijd, herinner ik mij dat het achtervoegsel ‘-holt’ een middeleeuwse benaming is voor een relatief dichtbegroeid bosgebied. - Dichter begroeid dan een ‘-loo’ of ‘-lo’, een bos met open plekken waar het vee kon grazen. - Daar waar vandaag huizen, appartementsgebouwen en winkelruimtes naast elkaar gepropt staan als sardientjes in een blik, was Borgerhout in de middeleeuwen een bosrijk en landelijk gebied. Lang vervlogen tijden, maar voor mij persoonlijk toch nog steeds een fijne buurt om te verblijven.

Maar ik zet er dit jaar dus een punt achter. Einde tijdperk Borgerhout. Ik pak mijn koffers (lees: planken) en verhuis stelselmatig naar een andere locatie. Ik zal ze ongetwijfeld missen, de collega’s van het Watlab. Steeds bezorgd om het welzijn van mij en mijn team en geïnteresseerd in de verdere ontwikkelingen van mijn onderzoek. Hopelijk blijven ze me op de voet volgen, al zal ik een hoop stappen verder verwijderd zijn.

De oude havenbuurt in het noorden van Antwerpen wordt mijn nieuwe thuis. Geen verlaten stranden, wuivende palmbomen en blauwe golven die tegen de rotsen kletsen. Maar tóch in zekere zin een eiland, volledig omgeven door de Schelde en exotisch klinkende dokken als het Asiadok. Ik trek namelijk naar het Eilandje, kaai 46.

Momenteel wordt er hard gewerkt. Wanden uitbreken, overbodig ijzerwerk weghalen, afgesloten elektriciteitskabels verwijderen…Mijn team zet alles op alles om de Suezloods klaar te stomen voor uiteindelijke herinrichting. Want die moet optimaal zijn voor de opstart van mijn houtconservatie.

Een aantal van mijn containers – waarvan het hout al ingetekend werd - bevinden zich inmiddels in de Suezloods. De komende maanden zal de rest volgen. Een zeker gevoel van vreugde overvalt me wanneer ik bedenk dat mijn hout opnieuw herenigd zal worden in eenzelfde locatie. Want het is toch niet zo eenvoudig om op drie verschillende plaatsen tegelijk te zijn.

Onlangs praatten enkele van mijn teamleden tijdens de lunch over een typisch kenmerk van middeleeuwse manuscripten. Namelijk het opfleuren van de beginletters (initialen) van een tekst met een kleurrijke tekening. Je weet vast wel wat ik bedoel. Mijn teamleden wisten het ook. Alleen waren ze niet zeker van de exacte benaming hiervoor.

Ik, als zijnde vrucht der middeleeuwen, kan hun twijfel wegnemen. Het betreft wel degelijk de miniatuurkunst. Afgeleid van het Latijnse woord ‘miniare’. Ofte ‘schrijven met minimum’, een rode kleurstof, vaak gebruikt voor begin- en eindletters. Jullie gebruiken de term miniatuur vandaag wellicht voor élke letter- of tekstversiering die met de hand getekend of geschilderd is. Want naast verfraaiing van initialen, kan een miniatuur ook een volledige pagina beslaan.

© ‘Fleuronnée’ initiaal van de letter D (Deus) en bijhorende miniatuur waarbij Christus het kruis draagt. Ook de marges zijn versierd. (Bron: British Library)

Misschien zegt de term ‘verluchting’ je ook wel iets? – Waarmee ik niet het doelbewust openzetten van het toiletraampje insinueer. – Manuscripten werden dankzij het toevoegen van miniaturen (verluchting) aantrekkelijker en duidelijker voor de lezer. Het verschil in grootte, afbeelding en kleur van de miniaturen vormde oorspronkelijk een systematisch geheel. Vergelijkbaar met een inhoudstafel. Later werd verluchting een statussymbool: hoe rijker de opdrachtgever, hoe meer complexe miniaturen.

Er bestaat dan ook een brede waaier aan versierde initialen. Ik noem er maar enkele. ‘Fleuronnée’ (bloemen of planten), ‘arabeske’ (abstracte geometrische figuren) of ‘gehistorieerd’ (voorstelling van een verhaal of gebeurtenis). Van dit laatste type zie je hieronder een voorbeeld.* Een gehistorieerd initiaal van de letter O. ‘Omnes scientes venite ad aquas’; ‘Allen die weten kom naar de wateren’. Vandaar een miniatuur die verwijst naar de aankomst van de Driekoningen bij Christus.

Een beroep om naar op te kijken. Want miniaturisten hadden het nodige fingerspitzengefühl. Simon Bening, Jan Tavernier, Lieven Van Lathem,... Ze deden alles met de vrije hand. Dat maakte elke miniatuur zo uniek. - Hun werk vormde dan ook een belangrijke basis voor de Vlaamse Primitieven, kunstschilders in de 15de-16de eeuw. - Jammer genoeg moesten deze unieke miniaturen wijken voor de houtsnijkunst (xylografie) waardoor gelijksoortige versieringen mechanisch geproduceerd konden worden.

P.S.: Voor zij die tóch kunnen genieten van de unieke miniatuurkunst, heb ik goed nieuws. Tot 13 maart 2012 loopt de tentoonstelling ‘Royal Manuscripts: The Genius of Illumination’. Een uitstekende reden om naar Londen te gaan als je het mij vraagt.

*Bron: Koninklijke Bibliotheek Nederland: http://www.kb.nl/galerie/letters/o-mss/index.html

Niet iedereen kon er bij zijn. Sommigen waren dan ook nieuwsgierig naar de afloop.

Wel, voor zij die er niet bij konden zijn, beschrijf ik graag kort hoe het geweest is. Voor zij die er waren, haal ik bij deze misschien wel fijne herinneringen op.

Vier studenten archeologie (Thomas Dhoop, Karolien Pázmány, Suzanna Praet en Dries Van Langendonck) slaagden erin een knap overzicht te maken van de maritieme archeologie. Van de prehistorie – vondst van een slagtand van een Woudolifant uit de Noordzee – tot de periode rond de Eerste Wereldoorlog – inzet van de Prangenhof voor militaire doeleinden.

De duolezing - bij wijze van opening van de opening - gaf voldoende stof tot denken. Collega Jeroen lichtte mijn onderzoek gedetailleerd toe. Johan Opdebeeck (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Nederland) toonde aan dat maritieme archeologie onterecht ‘het kleine broertje’ van archeologie wordt genoemd. Wij, scheepswrakken, het kleine broertje? De bodems van zeeën en oceanen liggen vol met ons. Tijdscapsules, die nog veel kunnen leren over het verleden. Onderstaande wrakkenkaart van het Royal National Lifeboat Institution bewijst onze alomtegenwoordigheid. Elk bolletje stelt een scheepswrak voor, gesitueerd in een periode van slechts één jaar.

In de tentoonstelling komen maar liefst negen sites aan bod. Waaronder de mijne. Ontzettend blij ben ik, met m’n eigen hoekje. Videobeelden van mijn opgraving, foto’s van mijn team in actie, tekstuele ondersteuning. Ook de tentoonstellingscatalogus is knap. Het moet gezegd. Ze hebben dat professioneel aangepakt daar bij Alfa.

Zeker de moeite om eens een kijkje te gaan nemen dus!

‘Voor Altijd in de Greep van de Grillige Zee, Maritieme Archeologie’. Nog te bezichtigen tot 22 maart in de Centrale Bibliotheek van de K.U.Leuven.