In de middeleeuwen lag de nadruk veel meer op collectiviteit dan nu. Tijdens de maaltijd werden drinkbeker en bord dan ook vaak gedeeld met de naaste tafelgenoot. Een behoefte doen, gebeurde in een nauwelijks afgesloten ruimte. Geen gêne. – Kunt u het zich inbeelden? - Intussen zelfs een gezellig praatje slaan met diegene naast je. Om alles in goede banen te leiden en onderlinge wrijvingen te vermijden, werd er een gedragscode vastgelegd: de hoofsheid.

Hierbij denk ik onmiddellijk aan de verschillende auteurs die de hoofse gedragsregels trachtten te verzamelen. Zoals ‘De Boec van Seden’ en ‘den Duytschen Catoen’. Klassiekers vol met spreukachtige wijsheden die een mens hoort toe te passen in het dagelijkse leven. Anti spontaneïteit en impulsiviteit. Zelfbeheersing, daar kwam het op neer. Niet zo eenvoudig voor een schip als ik dat dol is op onverwachte wendingen en avontuurtjes.

Er ontstonden daarnaast hoofse liederen, gedichten en romans. Denk maar aan het ridderlijke liefdesideaal van Tristan en Isolde. Ook tijdens gevechten werd een correct en beleefd gedrag ten opzichte van de vijand nagestreefd. Een van mijn favoriete vertegenwoordigers van de hoofsheid is het minnekistje. Een rechthoekig doosje waarop hoofse taferelen staan afgebeeld. De jacht bijvoorbeeld. In de eerste plaats gericht op dieren, maar in zijn dubbelzinnigheid verwijzend naar vrouwen.

© Minnekistje versierd met ingekerfde voorstellingen uit het hoofse leven zoals muziek, toernooi en jacht.*

De maatschappij is intussen geëvolueerd. Begrippen als ‘mensenrechten’ en ‘vrouwenemancipatie’ - mij tot voor kort totaal onbekend - hebben zich een weg gebaand in het dagelijkse leven. Hierdoor zijn niet alle hoofse regels uit mijn tijd meer van toepassing.

Toch valt het me op dat bepaalde gedragsvoorschriften ook vandaag nog een extra cachet geven. Zo spreek je de vorstin aan met ‘Hare Koninklijke Hoogheid’. Vormen ‘alstublieft’ en ‘dank u wel’ een onafscheidelijk paar. En zijn ellebogen op tafel en een gebogen houding de doorn in het oog van vele ouders. Wellicht een ergernis, gebaseerd op vers 659 uit de Boec van Seden: “Ne lene met hellenboghe niet uptie tafle, daer ment ziet. Sit rechte ende diene dinen gheselle, dat hi doghet van di telle.” **

Wanneer je dus tijdens je volgende busrit een bejaarde dame ziet opstappen, sta je zitplaats dan spontaan af. En bedenk dat men dit honderden jaren geleden ook al deed. Hetzij ergens anders dan op de bus.

*Bron: http://www.collectiegelderland.nl/musea/huisbergh/voorwerp-0801

**Bron: Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren, W.H.D. Suringar (ed.), Die bouc van seden. Een tweede Middelnederlandsch zedekundig leerdicht. Van der Hoek (Leiden 1892).

Ik hoor het u al denken: "Een middeleeuwer? Die was er rotsvast van overtuigd dat de aarde een platte schijf was". Daar onderbreek ik graag even, want lang niet iedereen ging hiermee akkoord. Denk maar aan het 'Boec van Sidrac' (tweede helft 13de eeuw) waarin koning Boctus vraagt of er mensen zijn aan de andere kant van de wereld die ook het daglicht kunnen zien. Sidrac antwoordt hem: "Om die rontheit vander werelt soe sijn enege liede onder ons ende sien die claerheit des hemels alse wy doen."* Of Dante die het in zijn meesterwerk 'La divina commedia' (begin 14de eeuw) over de "globo terraqueo" heeft.**

Ondanks de meningsverschillen over de aardvorm waren de meesten er zich wel van bewust dat er buiten hun leefwereld veel "terra incognita" was. En daar komt mijn soort in beeld. Schepen werden zodanig omgebouwd dat ze verre reizen konden maken naar onbekende gebieden. In de Oudheid baseerden zeelui zich voornamelijk op de poolster om hun koers te bepalen. Maar vanaf de 14de eeuw werd bijna elk schip uitgerust met een zeekompas, zodat varen overdag ook mogelijk werd.

© Detail van een kaart uit 1590 met een afbeelding van de Victoria, één van de vijf schepen van Ferdinand Magellaan. (Bron: Wikipedia)

Ik probeer het me in te beelden. Woeste golven strijken als vlijmscherpe messen langs mijn romp. Een luide wind giert over mijn dek. De mast wiebelt gevaarlijk heen en weer. Mijn bemanning doet verwoede pogingen om de koers te bewaren. Avontuur. Fantastisch. Maar waar varen we naartoe? En vooral: waar bevinden we ons?

Door de uitbreiding van handelscontacten en het grote aantal ontdekkingsreizen werd het noodzakelijk om de positie van een schip op zee te kunnen bepalen. Cartografen vergeleken zeekaarten, aanhoorden ervaringen van zeelui, maakten notities en brachten o.a. riffen, zandbanken en eilanden zo realistisch mogelijk in kaart. Ook nu nog blijken zeekaarten waardevolle informatie te bevatten. Dat bewees de herontdekking van de 'Zeekaart der Visscherij van Blankenberghe' vorig jaar.

© Wereldkaart getekend door Mercator in 1587.                                (Bron: Wikipedia)

Pionier in de cartografie is zonder twijfel de Vlaming Gerard De Cremer. Alias Mercator. Hij slaagde erin de ronde aarde weer te geven op een platte kaart. Een intelligent man als je het mij vraagt. En op 5 maart 2012 herdenken we zijn 500ste geboortedag in binnen- en buitenland. Een feestjaar dus. Boordevol tentoonstellingen, congressen, workshops en een publicatie.
 

Wilt u het Mercatorjaar graag meevieren? Kijk dan zeker eens op www.mercator2012.be.

* “Omdat de aarde rond is, zijn er mensen aan de andere kant van de wereld en zij zien, net als wij, het daglicht.” (Bron: Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren, Het boek van Sidrac in de Nederlanden. (editie J.F.J. van Tol). H.J. Paris, Amsterdam 1936.)
** Bron: Google Books, La divina commedia, volume 1, Sopra il paradiso, p cxxiij

In november 2001 werd het UNESCO-Verdrag ter bescherming van het cultureel erfgoed onder water aangenomen. Bedoeling: internationale bescherming verzekeren. Niet alleen van scheepswrakken. Ook van verdronken steden bijvoorbeeld. Dankzij de richtlijnen in de conventie geniet onderwatererfgoed (eindelijk) dezelfde bescherming als erfgoed op het land.

Gelukkig maar. Want het is niet eenvoudig, denk ik, zo op de zeebodem liggen. Ik vond het best al ongemakkelijk vertoeven onder een sedimentlaag van 7 meter. Hoe moeten die ettelijke liters water wel niet voelen? Bovendien dreigt er vanuit verschillende hoeken gevaar voor archeologische onderwatersites. Natuurrampen, erosie, olieboringen of bouwprojecten aan de kustlijn.

En niet te vergeten: de beruchte ‘schattenjagers’. Door hun tussenkomsten, gaat er soms belangrijke informatie uit het verleden verloren. Archeologische artefacten verdwijnen al wel eens samen met hun geschiedkundige meerwaarde in privécollecties. Maar dankzij de conventie hebben schattenjagers niet langer vrij spel. Een rem op de commerciële uitbuiting van mijn collega-scheepswrakken.

Intussen is de conventie al toe aan haar 10de verjaardag. Een pak jonger dan ik dus. (Maar minstens even waardevol. Dat bewijzen de veertig landen die het verdrag intussen ondertekend hebben.) Om dit te vieren werd vorige week een internationaal wetenschappelijk colloquium georganiseerd in Brussel. Enkele van mijn onderzoekers namen deel. Samen met 200 andere gespecialiseerde academici, archeologen en UNESCO-experten zochten ze o.a. naar maatregelen voor een optimale bescherming en beheer van het onderwatererfgoed.

Bij wijze van afsluiter stond een kennismaking met mij en mijn team op het programma. Leerrijk voor beide partijen zo bleek. De vragen van de bezoekers openden immers enkele nieuwe perspectieven voor mijn onderzoekers en er werd volop genetwerkt. Bovendien benadrukte Dr. Ulrike Guérin (Programme Specialist Secretary) in haar dankwoordje hoe enthousiast en onder de indruk de UNESCO-delegatie was van mijn project. Trots op gans mijn team. Dat ben ik.

Onlangs ontdekte ik de spannende roman 'De Naam van de Roos' van Umberto Eco. Een bestseller die in de jaren 80 voor een heuse ‘middeleeuwenhype’ zorgde. - Vind ik leuk. - Eco’s roman kleurde grotendeels de perceptie van de middeleeuwen bij het brede publiek. Hierdoor kregen de middeleeuwen vaak een negatieve bijklank. - Vind ik niet leuk. - Mensen spraken over ‘de duistere middeleeuwen’ en ‘de eeuwen van onwetendheid’. Ze moesten eens weten! (Maar daar ga ik nu niet verder over uitweiden.)

De rage rond de middeleeuwen trok zich verder door. Denk maar aan de Vlaamse kinderanimatiefilm ‘Jan Zonder Vrees’ van Jef Cassiers uit 1984. (De verfilming van het gelijknamig boek van Constant De Kinder.) Knap, vind ik, hoe de ijzersterke Jan zich keer op keer weet te redden in het Antwerpen van 1410.

Naast films en romans, speelden ook enkele stripverhalen in op de middeleeuwen. ‘De Rode Ridder’, nummer 215. Een pareltje me dunkt. Ridder Johan bezoekt een bevriend koopman in de Hanzestad Kampen. - Hoera, de Hanze! Een belangrijk element uit mijn verleden. - Nu, de koopman leek niet zo blij te zijn als ik. Hij had een probleem. Want zijn handelsschip was in handen gevallen van de ‘Likedelers’.

Brrr. Een rilling gaat door mijn planken. De ‘Likedelers’ was een gevreesde zeeroversgilde eind 14de eeuw. Aan het hoofd stond Klaus Störtebeker. Piraten als zij maakten zeereizen voor handelsschepen als ik ronduit levensgevaarlijk. Diefstal, brand en zelfs moord vormden de basis van hun bestaan. Hun uitvalsbasis: de Duitse Oostzeehavens Wismar en Rostock. (Hun transport in het stripverhaal? Een kogge. Jawel.)

In een officiële overeenkomst met de Hanze las ik bijvoorbeeld hoe koning Hendrik IV van Engeland een vergoeding eist voor al zijn onderdanen die ten prooi zijn gevallen aan de Likedelers. Een van de aangeklaagde feiten betreft een overval in 1394:

"Item, in the yeere of our Lord 1394, one Goddekin Mighel, Clays Scheld, Storbiker, and diuers others of Wismer and Rostok, and of the Hans, wickedly and vniustly tooke out of a ship of Elbing […] of the goods and marchandizes of Henrie Wyman, Iohn Topcliffe, and Henry Lakenswither of Yorke, namely werke, waxe, osmunds, and bowstaues, to the value of 1060. nobles."       (© http://www.fullbooks.com/The-Principal-Navigations-Voyages-Traffiquesx40071.html)

Störtebeker (Storbiker) zou samen met enkele andere piraten ‘op een onrechtmatige en kwaadaardige manier’ de goederen geroofd hebben van ene Wyman, Topcliffe en Lakenswither van York. De gestolen goederen waren o.a. was, houten latten en ‘osmunds’. Dat laatste is een speciale ijzersoort dat in mijn tijd gebruikt werd voor vishaken en pijlpunten.

Enkele jaren later kwam er – gelukkig - een eind aan de rooftochten van de Likedelers. Störtebeker werd genadeloos onthoofd op 20 oktober 1401. Op zijn verzoek zouden alle andere ‘Likedelers’ die hij nog kon voorbijlopen ná zijn executie vrijkomen. Hoewel dat er elf waren, bleef niemand gespaard.

© Strooibiljet ter ere van de 300ste verjaardag van de openbare executie van de Likedelers in Hamburg, 1701 (Bron: Wikipedia)

Zo eindigde het avontuur van Klaus Störtebeker en zijn ‘Likedelers’.
Benieuwd hoe het avontuur eindigt voor ridder Johan? 'De Rode Kogge' is de titel.

In mijn tijd werden zegels vooral gebruikt om een document te certificeren.  Nu besef ik echter dat ze een diepere betekenis in zich dragen. Want wat er precies afgebeeld wordt, vertelt iets over de samenleving op dat moment. Van groot belang dus voor mensen (of boten zoals ik) die meer willen weten over het verleden.

Om te vermijden dat deze historische informatie verloren zou gaan, begon België in 1864 afgietsels te maken van de zegels. Goed idee, want zegels zijn vaak ontzettend broos. Deze verzameling afgietsels werd in 1894 deel van het Algemeen Rijksarchief en bestaat vandaag uit ongeveer 38 000 afdrukken. Terecht de tweede grootste zegelinventaris ter wereld dus (na die van de Archives nationales in Parijs). Intussen digitaliseert het Algemeen Rijksarchief geleidelijk alle zegelafdrukken. Zo kunnen ook jij en ik ze bekijken wanneer we maar willen. De databank vind je hier.

Net zoals schepen, verschillen ook zegels van materiaal. Meestal gebruikte de zegelmaker bijenwas. Door lood of koper toe te voegen, verkreeg hij rode of groene tinten. Uitzonderingen zijn de gouden zegels, waarvan het gewicht afhankelijk was van de bestemmeling en de gelegenheid. Soms werd ook lood gebruikt, voornamelijk in gebieden met een te warm klimaat voor was. De zegelmaker hanteerde dan een 'boullotirion' (een soort reliëftang) om een afbeelding in het lood te drukken.

Ook de vorm kan variëren. Naast de gangbare ronde zegels, zijn er onder andere vierkantige, zeshoekige en schildvormige varianten. Opmerkelijk vind ik de schietspoelvormige zegels, gebaseerd op de schietspoel van een weefgetouw. Denk maar aan de zegel van de KULeuven.

Zegels waren niet alleen gebruikelijk in de hogere sociale klassen. Naast vorsten en edellieden, hadden bijvoorbeeld ook alle Brugse ambachten een eigen zegel. Een schietspoel bij de wevers, een bijl en winkelhaak bij de timmerlieden, een laars en twee schoenen bij de schoenmakers...En bij de schippers? Daar verschijn ik op het toneel. Of toch familie van mij. Want op de zegel van de schippersambacht prijkt een kogge.

Links: zegel van de Brugse schippersambacht (1436)*           Rechts: stadszegel van Damme (begin 14de eeuw)**

Net als op de stadszegel van Damme. Een stad die in de (late) middeleeuwen, als havenstad van Brugge, een belangrijk Hanzekantoor was en actief deelnam aan de internationale (maritieme) handel. Je ziet het. Ik vervulde eigenlijk wel een belangrijke maatschappelijke rol in mijn tijd. Als handelsschip, maar ook als statussymbool voor handelssteden.

*Bron: http://www.liebaart.org/links_n.htm
** Bron: Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren, De Gids. Jaargang 82. P.N. van Kampen & zoon, Amsterdam 1918

Samen met enkele van mijn onderzoekers werk ik mee aan ‘Expert in de klas’, een educatief project van FARO, Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed vzw. Leerkrachten geschiedenis van het derde middelbaar ASO / TSO kunnen hun leerlingen twee onvergetelijke lessen bezorgen. Projectnaam: Het mysterie van De Kogge.

Het opzet is eenvoudig. Tijdens een eerste lesuur doorlopen de leerlingen een bundel met achtergrondinformatie over de middeleeuwse samenleving en mezelf. Via opdrachten gaan ze bijvoorbeeld op zoek naar de basiskenmerken van een kogge, denken ze na over mijn herkomst en mogelijke lading en leren ze de geschiedenis van Antwerpen en haar haven kennen. En dit allemaal door te werken met échte historische documenten, afbeeldingen en kaarten.

In het tweede lesuur maakt de leerkracht een live verbinding met mijn onderzoekers in het Koggelabo. Zo kunnen de leerlingen mij een virtueel bezoekje brengen. Na een interactieve quiz rond mijn onderzoek krijgen ze zelfs de kans om rechtstreeks vragen te stellen aan mijn experten. Een buitenkansje, al zeg ik het zelf.

Deelnemen met een klas kan tot juni 2012. Meer informatie vind je hier.

Daarom gingen enkele van mijn onderzoekers naar de ‘Boomhakdag’. Naar jaarlijkse traditie georganiseerd door de docenten en studenten van de opleiding Conservatie en Restauratie, studio Hout-polychromie van de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten (Artesis Hogeschool). Dit jaar mocht er gekapt en gezaagd worden in Heist-op-den-Berg.

Maar waarom namen mijn onderzoekers hieraan deel? Wel, zoals jullie weten wordt mijn scheepshout momenteel grondig onderzocht, gedocumenteerd en gedigitaliseerd. Eén van de onderzoeksluiken is de ‘traceologie’. Een plank kan namelijk bewerkingssporen hebben. Bijvoorbeeld zaag- of haksporen van bijlen of dissels. Die vertellen iets meer over de manier waarop ik gebouwd werd en welke werkinstrumenten er gebruikt werden.

Tijdens de ‘Boomhakdag’ kregen de deelnemers technieken en handelingen aangeleerd met pre-industriële werktuigen. Zo leerden ze een pengat te maken met een lepelboor. Of een boomstronk vlak te maken met een disselbijl of bekantbijl. Al doende leert men.

Mijn onderzoekers konden zich voor één dag verplaatsen in de wereld van de middeleeuwse scheepsbouwers. Een vorm van ‘re-enactment’ dus. Om meer inzicht te krijgen in de bewerkingssporen die terug te vinden zijn op mijn hout. En te achterhalen of een bepaald spoor afkomstig is van een  zaag-, boor- of bijlbewerking.

Daarnaast is het ook belangrijk dat mijn onderzoekers een onderscheid kunnen maken tussen mechanische en manuele bewerkingssporen. Toen ik in 2000 opgegraven en ontmanteld werd, werden er immers ook bewerkingssporen achtergelaten door bijvoorbeeld kettingzagen en hijswerktuigen. Het is belangrijk deze mechanische en vrij recente sporen te onderscheiden van de oorspronkelijke manuele. Want die vertellen iets over mijn verleden. En daar zijn we naar op zoek.

Zo is mijn hout op sommige plaatsen heel broos en breekbaar. Om alles te verstevigen en bij elkaar te houden, duwen mijn conservatrices Leentje en Lore langs weerszijden korte stukken inox draad in mijn hout. De draad is aan de uiteindes omgebogen tot kleine haakjes die zich een weg banen in mijn planken.

Soms gaan de haakjes er makkelijk in. Soms gaat het wat moeizamer. Dan is er een extra duwtje nodig. Hangt er van af om welk stuk hout het gaat. Het is mogelijk dat bepaalde scheepsonderdelen die bijvoorbeeld onder water lagen toen ik nog kon varen, minder hard zijn.

Om het geheel extra ondersteuning te geven, draaien ze nadien soms nog een stuk stretchplastiekfolie rond mijn planken. Dat spannen ze strak aan. Echt strak.

Dat de draad van inox is, heeft zo zijn reden. Inox is bestand tegen PEG, het product dat voor mijn conservatie gebruikt zal worden. IJzerdraad zou geen weerstand kunnen bieden en beginnen roesten. Want PEG is corrosief voor metalen.

Daarom wordt er voor het conservatieproces een speciale folie voorzien (lees: een soort canvas in kunststof) in de containers. Die moeten immers ook beschermd worden tegen de PEG-oplossing.

Tja, ouder worden, het loopt niet zomaar van een leien dakje.

In 1962 vond men tijdens werkzaamheden voor de havenuitbreiding van Bremen (Duitsland) het middeleeuws scheepswrak van de Bremer Kogge. Producent Revell maakte van deze gelegenheid gebruik om een miniatuurmodel te ontwerpen.

Om didactische redenen liet ook mijn team zich verleiden tot een exemplaar. Schilderen, puzzelen, lijmen, … collega Natalie heeft momenteel haar handen vol met het bouwpakket! Maar het is voor een goed doel, dat weet ze.

In de eerste plaats willen mijn onderzoekers nagaan waarin het model verschilt van een echte kogge.  De miniatuurweergave strookt geen 100% met de realiteit. Toch worden sommige kenmerken van een kogge wél correct voorgesteld. Hoe ik er ongeveer uitzag met mijn hoge boorden en steil opgaande voor- en achtersteven.

Of hoe een koggemast met zijn rechthoekig zeil opgebouwd is. Want ja, die onderdelen zijn bij mijn opgraving jammer genoeg niet teruggevonden. Net zoals de kastelen. Losse houten constructies die men bovenop het schip bouwde om zich te kunnen verdedigen in oorlogssituaties.

Elke kogge is natuurlijk uniek en heeft z’n eigen variaties, afhankelijk van gebruik en context. Het zal dus zeker geen identieke dubbelganger worden. Maar daar wordt aan gewerkt. Om een correct model van mij te kunnen maken, verzamelen mijn onderzoekers stap voor stap de nodige gegevens.

Toch zal ik blij zijn als het miniatuurmodel naast mij komt te staan in het Watlab. Dan voel ik me terug iets meer de oude.

Maar wat ben ik, een kogge, ermee?

Neen, ik wil het niet hebben over de alarmprocedure in ziekenhuizen, noch over het computervirus dat in twee versies de ronde deed in het jaar dat ik werd ontdekt. Noch gaat het over de CD van de Fresh Prince of Bel Air of over een televisieserie die ik nooit heb gezien.

Mensen die mij bezoeken, verbazen zich er regelmatig over dat er rood-wit afspanlint rond mijn planken zit. "Wat is dat?", vragen ze dan. "Afspanlint", antwoorden mijn onderzoekers.

Nog voor de vraag "Wat betekent dat dan?" kan vallen, vertellen ze dat ik op sommige plaatsen heel teer ben. De periode onder de grond, weet je, de jaren zonder de zeilen, het transport, hoe voorzichtig ook.

Om te onthouden welke plank nu net teer is en op welke plaats, is er dus afspanlint. Een blinde die het ziet waar er - nog voorzichtiger dan altijd al het geval is - met mij moet worden omgegaan.